fot. Marcin Dorobek

Zegar słoneczny (gnomon) to najstarszy zegar, znany od starożytności. Zegar wskazuje kierunek z jakiego świeci słońce, i jest wyskalowany w godzinach. Wyjątkiem są zegary przenośne (kieszonkowe) mierzące wysokość słońca nad horyzontem. Wskazówka stacjonarnego zegara słonecznego jest wymierzona w Gwiazdę Polarną (a ściślej w biegun północny nieba), dlatego pod różnymi szerokościami geograficznymi tworzy różny kąt w stosunku do poziomu. Dzięki temu zegar wskazuje dokładny czas niezależnie od pory roku. Odległości kątowe pomiędzy godzinami na tarczy zegara nie są jednakowe, aczkolwiek godzina 12 skierowana jest na północ, a godziny 6 i 18 odpowiednio na zachód i wschód. Położenie godzin pośrednich wyznacza się odmierzając kąty przyjmując jako oś wskazówkę, a nie jak w tradycyjnym zegarze oś pionową (stąd drobne różnice).

Zegar słoneczny wskazuje czas słoneczny, ale jest możliwe odpowiednie wyskalowanie tarczy tak, by wskazywał czas urzędowy.

Pierwszą metodą wyznaczania pory dnia było wykorzystanie obserwacja cienia różnych przedmiotów. Z długości i kierunku padania cienia określano porę dnia. Grecy określali godzinę na podstawie długości własnego cienia.

Pierwsze zegary to słupy tzw. gnomony zostały postawione na płaskim terenie ok. 3 tys. lat p.n.e.

Duży wkład w konstrukcję zegarów słonecznych mieli Arabowie. Wymienić tu należy Muhammada ibn Mūsā al-Khwārizmī, matematyka, autora książki Hisab al-gabr w-al-Mukabala stąd pochodzi słowo algebra,  Muhammad ibn Gabir al-Battani stworzył tablicę, w których obliczył pozycję słońca, co 15 minut. Minutową rozdzielczość tablicy cieni uzyskał Ibn Junus.

Precyzyjne określenie czasu było potrzebne duchownym, których dzień wypełniony był modlitwami o ściśle określonych porach. Zwykli ludzie nie potrzebowali godzin, w większości wypadków lud pracował od świtu do zmierzchu i podział dnia na wschód słońca, południe i zachód w zupełności im wystarczał.

Podstawę pomiaru czasu stanowiły godziny kanoniczne (horae canonicae). W II i III stuleciu obowiązywały tylko trzy, z czasem jednak ten podział został rozszerzony. Na podstawie opisu Eduarda Schneidera w Les heures bénédictines możemy wyróżnić:

Płocki Zegar słoneczny horyzontalny jest umiejscowiony na Starym Rynku datowanyna rok 1793.

Opracował: Krzysztof Wiśniewski